της Kωνσταντίνας Μανδαράκα
Ο καρκίνος αποτελεί τη δεύτερη πιο συχνή αιτία θανάτου παγκοσμίως, μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Ουσιαστικά, αποτελεί την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και εξάπλωση παθολογικών κυττάρων, που προκύπτει από μια μεταβολή σε ένα και μόνο κύτταρο. Η μεταβολή αυτή μπορεί να προκληθεί από εξωτερικούς παράγοντες και/ή από κληρονομικούς γενετικούς παράγοντες και μπορεί να επηρεάσει σχεδόν οποιοδήποτε σημείο του σώματος. Μερικές φορές, τα κύτταρα αυτά υπερβαίνουν τα συνήθη όρια, συσσωρεύονται σε εξαιρετικό βαθμό, και τελικά διασπείρονται σε άλλα όργανα, κάνοντας τη λεγόμενη μετάσταση. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2018), αναφέρονται περίπου 9,6 εκατομμύρια θάνατοι από καρκίνο ετησίως, με τον καρκίνο του πνεύμονα και του παχέος εντέρου να επικρατούν και στα δύο φύλα και τον καρκίνο του μαστού και του προστάτη, στις γυναίκες και τους άντρες, αντίστοιχα. Το 2022, στη Γερμανία καταγράφηκαν περίπου 605.800 νέα περιστατικά καρκίνου, ενώ οι θάνατοι ανήλθαν σε 253.170 (GLOBOCAN, 2024). Την ίδια χρονιά, στην Ελλάδα οι νέες διαγνώσεις εκτιμώνται γύρω στις 63.000, με περίπου 32.000 θανάτους, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τον Καρκίνο (ECIS, 2023). Αντίστοιχα, για τις Ηνωμένες Πολιτείες προβλέπεται ότι το 2025 οι νέες περιπτώσεις καρκίνου θα υπερβούν τα 2 εκατομμύρια, ενώ οι θάνατοι αναμένεται να φτάσουν περίπου τους 618.000 (Siegel et al., 2024).
Πιο συγκεκριμένα, ο καρκίνος του μαστού αφορά ανώμαλα κύτταρα του μαστού, τα οποία αναπτύσσονται ανεξέλεγκτα και σχηματίζουν όγκους. Τα καρκινικά κύτταρα του μαστού ξεκινούν μέσα στους γαλακτοφόρους πόρους του μαστού (WHO, 2025). Η πρώιμη μορφή του καρκίνου του μαστού δεν είναι απειλητική για τη ζωή και μπορεί να ανιχνευθεί νωρίς. Τα καρκινικά κύτταρα μπορούν να εξαπλωθούν στον παρακείμενο ιστό του μαστού, μέσω της εισβολής και επίθεσής τους στα υγιή κύτταρα. Μέσα από την παραπάνω διαδικασία, δημιουργούνται όγκοι που προκαλούν εξογκώματα ή πάχυνση. Εάν οι όγκοι δεν αντιμετωπιστούν, ενδεχομένως να εξαπλωθούν σε όλο το σώμα και να γίνουν θανατηφόροι (WHO, 2025).
Ο καρκίνος του μαστού αποτελεί το συχνότερο κακοήθες νεόπλασμα των γυναικών στον δυτικό πολιτισμό και τη δεύτερη αιτία θανάτου από καρκίνο, μετά τον καρκίνο του πνεύμονα (Kim et al., 2025). Υπολογίζεται ότι μία στις 8 γυναίκες θα διαγνωστεί με καρκίνο μαστού σε κάποια φάση της ζωής της. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2025), ο καρκίνος του μαστού διαγνώστηκε σε 2,3 εκατομμύρια γυναίκες και προκάλεσε περίπου 670.000 θανάτους παγκοσμίως το 2022. Ο καρκίνος του μαστού εμφανίζεται σε όλες τις χώρες του κόσμου σε γυναίκες οποιασδήποτε ηλικίας μετά την εφηβεία, αλλά με αυξανόμενα ποσοστά σε μεταγενέστερη ηλικία. Εντυπωσιακές παρουσιάζονται οι ανισότητες στο βάρος του καρκίνου του μαστού ανάλογα με την ανθρώπινη ανάπτυξη. Ειδικότερα, σε χώρες με πολύ υψηλό Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης (HDI), 1 στις 12 γυναίκες θα διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού κατά τη διάρκεια της ζωής της και 1 στις 71 γυναίκες θα αποβιώσει. Αντιθέτως, σε χώρες με χαμηλό Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης, μολονότι μόνο 1 στις 27 γυναίκες διαγιγνώσκεται με καρκίνο του μαστού κατά τη διάρκεια της ζωής της, 1 στις 48 γυναίκες θα χάσει τη ζωή της (WHO, 2025). Στη Γερμανία ο αριθμός των νέων περιστατικών καρκίνου του μαστού το 2022 ήταν 74.512 για τις γυναίκες και 694 για του άνδρες (ZfKD, 2024). Στην Ελλάδα η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου του μαστού έχει αυξηθεί, επίσης, σημαντικά και υπολογίζεται σε 4.500 νέες περιπτώσεις ετησίως, ενώ 2.000 από αυτές, αποβιώνουν. Το ποσοστό πρώιμης διάγνωσης της ασθένειας στην Ελλάδα είναι εξαιρετικά χαμηλό σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, που φτάνει έως και το 60% (WHO, 2025).
Παράγοντες κινδύνου και διαφορές φύλου
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2025), το γυναικείο φύλο είναι ο ισχυρότερος παράγοντας κινδύνου για τον καρκίνο του μαστού. Περίπου το 99% των καρκίνων του μαστού εμφανίζονται σε γυναίκες και το 0,5-1% των καρκίνων του μαστού εμφανίζονται σε άνδρες. Ορισμένοι παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού, όπως η προχωρημένη ηλικία, η παχυσαρκία, η επιβλαβής χρήση αλκοόλ, το οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού, το ιστορικό έκθεσης σε ακτινοβολία, το αναπαραγωγικό ιστορικό (όπως η ηλικία έναρξης της εμμηνορροϊκής περιόδου και η ηλικία της πρώτης εγκυμοσύνης), η χρήση καπνού και η ορμονική θεραπεία μετά την εμμηνόπαυση. Περίπου οι μισές περιπτώσεις καρκίνου του μαστού εμφανίζονται σε γυναίκες που δεν έχουν κανέναν αναγνωρίσιμο παράγοντα κινδύνου για καρκίνο του μαστού εκτός από το φύλο.
Το οικογενειακό ιστορικό αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης του, αλλά οι περισσότερες γυναίκες που διαγιγνώσκονται με καρκίνο του μαστού δεν έχουν γνωστό οικογενειακό ιστορικό της νόσου. Ωστόσο, η απουσία γνωστού ιστορικού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μια γυναίκα διατρέχει μειωμένο κίνδυνο. Το 5 – 10% των περιπτώσεων καρκίνου του μαστού έχουν οικογενειακό ιστορικό και η κληρονομικότητα αυξάνει κατά 2 φορές τον κίνδυνο. Συγκεκριμένα, οι γυναίκες που φέρουν τις μεταλλάξεις BRCA1 ή BRCA2 έχουν έως και 80% πιθανότητα να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού σε κάποια στιγμή της ζωής τους. Ορισμένες κληρονομικές μεταλλάξεις γονιδίων υψηλής διεισδυτικότητας αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού, με τις πιο κυρίαρχες να είναι οι μεταλλάξεις στα γονίδια BRCA1, BRCA2 και PALB-2. Οι γυναίκες στις οποίες διαπιστώνονται μεταλλάξεις σε αυτά τα σημαντικά γονίδια μπορούν να εξετάσουν στρατηγικές μείωσης του κινδύνου, όπως η χειρουργική αφαίρεση και των δύο μαστών και/ή η χημειοπροφύλαξη.
Αντίθετα από τις γυναίκες, ο καρκίνος του μαστού στους άνδρες είναι σπάνιος. Εκτιμάται ότι αντιπροσωπεύει το 0,3% όλων των διαγνώσεων καρκίνου και το 0,4% των θανάτων από καρκίνο στους άνδρες. Στην Ευρώπη, το 2022 εκτιμάται ότι υπήρχαν 4.400 νέες διαγνώσεις καρκίνου του μαστού και 1.200 θάνατοι ανδρών. Αντιθέτως, εκτιμάται ότι υπήρχαν 374.800 νέες διαγνώσεις στο γυναικείο φύλο και 95.800 θάνατοι. Οι άνδρες με καρκίνο του μαστού έχουν συνήθως χαμηλότερα ποσοστά επιβίωσης από τις γυναίκες και συχνά παρουσιάζουν πιο προχωρημένο στάδιο της νόσου, εν μέρει λόγω της περιορισμένης ευαισθητοποίησης σχετικά με τον καρκίνο του μαστού στη πληθυσμιακή τους ομάδα (European Commission JRC, 2023).
Ψυχολογικός αντίκτυπος της διάγνωσης
Η διάγνωση του καρκίνου μπορεί να έχει ταυτόχρονα ευρύ και σημαντικό αποτύπωμα στη ψυχική υγεία του ασθενούς. Ο επιπολασμός της κατάθλιψης και τους άγχους στους ασθενείς αυτούς φτάνει σε έως και δύο με τρεις φορές ψηλότερα επίπεδα από αυτά του γενικού πληθυσμού, ιδίως κατά τη διάρκεια της νοσηλείας τους. Παρ’ όλα αυτά, η υποστήριξη που λαμβάνουν οι ασθενείς παραμένει συχνά ανεπαρκής, καθώς η θεραπευτική προσέγγιση εστιάζει κατά κύριο λόγο στα σωματικά συμπτώματα και τις παρενέργειες της θεραπείας (Massie 2004; Naser et al. 2021; Niedzwiedz et al., 2019).
Ειδικότερα, στις γυναίκες, οι οποίες αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των ασθενών με καρκίνο του μαστού, η πιθανότητα εμφάνισης της νόσου βιώνεται ως ιδιαίτερα απειλητική και συνοδεύεται από σημαντική ψυχολογική δυσφορία. Ακόμη και στις γυναίκες με καλοήθεις παθήσεις του μαστού, η επίμονη αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση φαίνεται να επηρεάζει τις μελλοντικές συμπεριφορές προληπτικού ελέγχου και να συντηρεί μια διαρκή ανησυχία σχετικά με τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου (Montgomery & McCrone, 2010). Για όσες έχουν ήδη διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού, η αυξημένη ψυχική δυσφορία θεωρείται ότι επηρεάζει αρνητικά τα θεραπευτικά αποτελέσματα, καθώς σχετίζεται με αυξημένο χειρουργικό κίνδυνο, μειωμένη ικανοποίηση από τις παρεχόμενες υπηρεσίες υγείας και χαμηλότερα επίπεδα αντιλαμβανόμενης κοινωνικής υποστήριξης. Το άγχος αναδεικνύεται ως η κυρίαρχη και πιο σταθερή έκφραση της ψυχολογικής δυσφορίας, με διαφορετική ένταση σε κάθε γυναίκα που εξετάζεται. Επιπλέον, παράγοντες όπως η εκπαίδευση και η πρόσβαση σε συμβουλευτική υποστήριξη, η αντιλαμβανόμενη κοινωνική στήριξη, το ατομικό ιατρικό ιστορικό, το οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού, καθώς και χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, όπως η αισιοδοξία και το σταθερό άγχος, συμβάλλουν καθοριστικά στη διαμόρφωση του επιπέδου ψυχολογικής επιβάρυνσης (Montgomery & McCrone, 2010). Αν και σε άλλες μορφές καρκίνου έχει αναφερθεί συστηματικά συσχέτιση της μικρότερης ηλικίας με αυξημένη ψυχολογική δυσφορία, η σχέση αυτή δεν τεκμηριώνεται επαρκώς ειδικά για τον καρκίνο του μαστού.
Αντιθέτως, στους άνδρες, παρότι ο καρκίνος του μαστού είναι σπανιότερος, οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις είναι επίσης σημαντικές και εμφανίζουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Οι άνδρες αναφέρουν υψηλά επίπεδα ψυχικής δυσφορίας, συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες που σχετίζονται με τη θεραπεία, όπως χρόνια κόπωση και αϋπνία, καθώς και αισθητά μειωμένη ποιότητα ζωής (Hass et al., 2022). Παράλληλα, διαθέτουν περιορισμένα υποστηρικτικά δίκτυα και βασίζονται κυρίως στους συντρόφους τους, δεδομένου ότι οι ομάδες υποστήριξης για τον καρκίνο του μαστού είναι κατά κανόνα προσανατολισμένες στις γυναίκες (Potter et al., 2023). Συχνή είναι, επίσης, η αρνητική εικόνα σώματος μετά τη διάγνωση, ενώ οι αφηγήσεις ανδρών ασθενών καταδεικνύουν τη δυσκολία αποκάλυψης της νόσου σε φίλους και οικογένεια, καθώς ο καρκίνος του μαστού βιώνεται ως «γυναικεία ασθένεια», γεγονός που ενισχύει τον στιγματισμό σε προσωπικό, κοινωνικό και κοινοτικό επίπεδο (Younas et al., 2019). Επιπλέον, πολλοί άνδρες αναφέρουν ότι η διάγνωση απειλεί άμεσα την αίσθηση του ανδρισμού τους (Nguyen et al., 2020).
Συγκριτικά, παρότι και τα δύο φύλα βιώνουν έντονη ψυχολογική επιβάρυνση, στις γυναίκες η δυσφορία συνδέεται κυρίως με τον φόβο της νόσου, τα θεραπευτικά αποτελέσματα και την κοινωνική υποστήριξη, ενώ στους άνδρες επιβαρύνεται επιπρόσθετα από τον κοινωνικό στιγματισμό, την αμφισβήτηση της ταυτότητας φύλου και την έλλειψη εξειδικευμένων δομών υποστήριξης. Σε αυτό το πλαίσιο, η βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι η αυξημένη ψυχική δυσφορία μπορεί να σχετίζεται με σοβαρούς ψυχοκοινωνικούς κινδύνους, συμπεριλαμβανομένης της αυτοκτονικότητας, ιδίως σε ασθενείς με δυσμενή πρόγνωση, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη για συστηματική και ολοκληρωμένη ψυχοκοινωνική φροντίδα σε όλα τα στάδια της νόσου.
Πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση
Η έγκαιρη διάγνωση και η πρόληψη αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για τη μείωση της θνησιμότητας από τον καρκίνο του μαστού, καθώς η ανίχνευση της νόσου σε πρώιμο στάδιο συνδέεται άμεσα με καλύτερη πρόγνωση και αποτελεσματικότερη θεραπευτική αντιμετώπιση. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2025), η έγκαιρη ανίχνευση περιλαμβάνει δύο βασικούς άξονες: την έγκαιρη διάγνωση και τον προληπτικό έλεγχο. Η έγκαιρη διάγνωση αφορά την αναγνώριση των πρώιμων σημείων και συμπτωμάτων της νόσου, την άμεση αναζήτηση ιατρικής συμβουλής σε περίπτωση ύποπτων ευρημάτων, την ταχεία κλινική αξιολόγηση και την έγκαιρη παραπομπή για θεραπευτικές υπηρεσίες. Ο προληπτικός έλεγχος, από την άλλη πλευρά, συνίσταται στην εφαρμογή της μαστογραφίας σε φαινομενικά υγιείς γυναίκες, κυρίως ηλικίας 50 – 69 ετών, με στόχο τον εντοπισμό προκλινικών αλλοιώσεων πριν από την εκδήλωση οποιωνδήποτε συμπτωμάτων.
Σημαντικό είναι το γεγονός ότι στα αρχικά στάδια της νόσου οι περισσότερες γυναίκες δεν εμφανίζουν συμπτώματα, γεγονός που καθιστά τον συστηματικό προληπτικό έλεγχο απολύτως απαραίτητο. Παρότι δεν υφίσταται σήμερα απόλυτα εξασφαλισμένος τρόπος πρόληψης του καρκίνου του μαστού, η υιοθέτηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής, με ισορροπημένη διατροφή και τακτική σωματική άσκηση, συμβάλλει στη γενικότερη προαγωγή της υγείας. Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόληψη μέσω τακτικών ελέγχων παραμένει το πλέον αποτελεσματικό μέσο έγκαιρης αντιμετώπισης της νόσου.
Η ψηφιακή μαστογραφία θεωρείται η πλέον αξιόπιστη μέθοδος απεικόνισης για τον έγκαιρο εντοπισμό ύποπτων βλαβών. Οι διεθνώς αποδεκτές κατευθυντήριες οδηγίες για τον προληπτικό έλεγχο προβλέπουν ότι οι γυναίκες ηλικίας 20 – 40 ετών θα πρέπει να υποβάλλονται σε κλινική εξέταση μαστών ανά τρία έτη, ενώ μεταξύ 35 και 40 ετών συνιστάται η πρώτη μαστογραφία αναφοράς (WHO, 2025). Από την ηλικία των 40 ετών και άνω προτείνεται η ετήσια διενέργεια μαστογραφίας σε συνδυασμό με κλινική εξέταση. Για γυναίκες άνω των 72 ετών, δεδομένης της αυξημένης συχνότητας εμφάνισης της νόσου σε μεγαλύτερες ηλικίες, προτείνεται επανέλεγχος ανά διετία. Σε κάθε περίπτωση, η αξιολόγηση από εξειδικευμένο χειρουργό μαστού κρίνεται απαραίτητη για την εξατομίκευση της παρακολούθησης.
Η αυτοεξέταση των μαστών, τέλος, αποτελεί το πρώτο και απλούστερο βήμα στη διαδικασία της πρόληψης, ενώ η ετήσια κλινική ψηλάφηση από ιατρό συμπληρώνει ουσιαστικά τον προληπτικό έλεγχο. Σε περιπτώσεις όπου κατά την κλινική εξέταση ανιχνευθεί κάποιο εύρημα, το υπερηχογράφημα μαστού αποτελεί το επόμενο διαγνωστικό βήμα για πληρέστερη απεικονιστική εκτίμηση. Ιδίως στις γυναίκες με πυκνούς μαστούς, έχει αποδειχθεί ότι ο συνδυασμός μαστογραφίας και υπερηχογραφήματος αυξάνει τη δυνατότητα έγκαιρης διάγνωσης κατά 7,4% (W4O, 2025).
Συνολικά, η συστηματική εφαρμογή μέτρων πρόληψης και η έγκαιρη διάγνωση αποτελούν θεμέλιο λίθο στη στρατηγική περιορισμού της θνησιμότητας από τον καρκίνο του μαστού, διασφαλίζοντας παράλληλα την επιβίωση και τη διατήρηση της ποιότητας ζωής των ασθενών. Η τακτική κλινική παρακολούθηση, η αυτοεξέταση και η ψηφιακή μαστογραφία, σε συνδυασμό με άμεση παραπομπή σε εξειδικευμένο χειρουργό μαστού, σε περίπτωση ύποπτων ευρημάτων, συνιστούν αποτελεσματικά εργαλεία για την έγκαιρη ανίχνευση της νόσου. Συνεπώς, η ενσωμάτωση αυτών των πρακτικών στην καθημερινή φροντίδα της υγείας δεν αποτελεί μόνο προληπτική στρατηγική, αλλά ουσιαστικό παράγοντα βελτίωσης της πρόγνωσης και της συνολικής ευημερίας των γυναικών.
Βιβλιογραφία
European Cancer Information System (ECIS). (2023). Breast cancer in the EU: 2022 estimates. European Commission, Joint Research Centre. https://ecis.jrc.ec.europa.eu/sites/default/files/2024-01/jrc_Breast_cancer_2022_Oct_2023.pdf
German Centre for Cancer Registry Data (ZfKD). (2024). Breast cancer statistics – Germany. Robert Koch Institute.
https://www.krebsdaten.de/Krebs/EN/Content/Cancer_sites/Breast_cancer/breast_cancer_node
Hass, H. G., Herzberger, A., Wöckel, A., & Stepien, J. (2022). Male breast cancer: therapy-induced toxicities, psychological distress, and individual patient goals during oncological inpatient rehabilitation. Oncology Research and Treatment, 45(12), 736-743 https://doi.org/10.1159/000526704
International Agency for Research on Cancer. (2022). GLOBOCAN 2022: Germany – Fact sheet. Global Cancer Observatory.
https://gco.iarc.who.int/media/globocan/factsheets/populations/276-germany-fact-sheet.pdf
Massie, M. J. (2004). Prevalence of depression in patients with cancer. JNCI Monographs, 2004(32), 57-71. https://doi.org/10.1093/jncimonographs/lgh014
Montgomery, M., & McCrone, S. H. (2010). Psychological distress associated with the diagnostic phase for suspected breast cancer: systematic review. Journal of advanced nursing, 66(11), 2372-2390. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2010.05439.x
Naser, A. Y., Hameed, A. N., Mustafa, N., Alwafi, H., Dahmash, E. Z., Alyami, H. S., & Khalil, H. (2021). Depression and anxiety in patients with cancer: a cross-sectional study. Frontiers in Psychology, 12, 585534. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.585534
Nguyen, T. S., Bauer, M., Maass, N., & Kaduszkiewicz, H. (2020). Living with male breast cancer: a qualitative study of men’s experiences and care needs. Breast Care, 15(1), 6-13 https://doi.org/10.1159/000501542
Niedzwiedz, C. L., Knifton, L., Robb, K. A., Katikireddi, S. V., & Smith, D. J. (2019). Depression 105 and anxiety among people living with and beyond cancer: a growing clinical and research priority. BMC cancer, 19(1), 943. https://doi.org/10.1186/s12885-019-6181-4
Potter, A. M., Bentz, B., Crue, L., Leiby, S., Bashi, S., Maguire, K., … & Mieczkowski, K. (2023). Men’ s lived experiences of breast cancer and changes in occupation. Occupational therapy international, 2023(1), 9641922. https://doi.org/10.1155/2023/9641922
Siegel, R. L., Kratzer, T. B., Giaquinto, A. N., Sung, H., & Jemal, A. (2025). Cancer statistics, Ca, 75(1), 10. https://doi.org/10.3322/caac.21871
Women for Oncology Hellas. 3 Βήματα για την Πρόληψη του Καρκίνου του Μαστού.
https://w4ohellas.org/2021/10/13/3-vimata-gia-tin-prolipsi-toy-karkinoy-toy-mastoy/
World Health Organization (2025). Breast Cancer: Fact Sheet. WHO.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer
World Health Organization Regional Office for Europe. (2025). Cancer: Health topics.
WHO/Europe. https://www.who.int/europe/health-topics/cancer#tab=tab_1
Younas, A., Sundus, A., & Inayat, S. (2019). Transitional experience of men with breast cancer from diagnosis to survivorship: An integrative review. European Journal of Oncology Nursing, 42, 141-152. https://doi.org/10.1016/j.ejon.2019.09.005